Historia do viño en Galicia

Os primeiros indicios: a vide antes da Idade Media

O testemuño máis citado sobre o cultivo temperán da vide en Galicia é o lagar rupestre de Santa Lucía de Astariz, en Castrelo de Miño (Ourense), con restos que se sitúan cara ao século III e que o propio Museo do Viño de Galicia sinala como pegada romana. Algúns estudos recentes apuntan a que a viticultura —ou polo menos a variedade Albariño— podería ser anterior á chegada de Roma, pero esta hipótese non conta aínda co respaldo documental da evidencia romana, así que a tratamos aquí como unha teoría en discusión, non como un feito establecido.

A Idade Media e o papel dos mosteiros

O impulso decisivo chega coa expansión monástica medieval. O Mosteiro de San Clodio, en Leiro (Ourense, hoxe territorio da D.O. Ribeiro), xa funcionaba como centro produtor desde o século X, e o seu papel reforzouse coa posterior chegada de monxes cistercienses á zona. Un episodio documentado desta relación entre a Igrexa e a viña é a doazón que en 1137 fixo o rei Alfonso VII de vilas, coutos e igrexas a monxes bieitos. O Camiño de Santiago actuou ademais como corredor comercial e de consumo, ligando o viño galego ao fenómeno das peregrinaxes.

Esta base monástica e nobiliaria explica por que as zonas vitícolas históricas de Galicia —Ribeiro, Ribeira Sacra, Rías Baixas— coinciden con territorios de forte presenza eclesiástica ou señorial durante a Idade Media.

Prestixio e comercio: os séculos de maior proxección

Entre os séculos XIII e XV, os viños de Ribadavia —corazón do actual Ribeiro— gañaron prestixio fóra de Galicia e exportáronse a mercados como Inglaterra, Flandres e Italia. En 1579 aprobáronse as Ordenanzas de Ribadavia, que regulaban a produción e venda de viño na comarca; cítanse habitualmente como un dos antecedentes máis antigos do actual sistema español de Denominacións de Orixe, aínda que non debe confundirse co recoñecemento administrativo moderno do Ribeiro, que chegaría séculos despois. A partir do século XVII, boa parte do comercio desprazouse cara a Oporto por motivos relixiosos e políticos, iniciando un período de menor proxección exterior para os viños galegos.

A crise do oídio e a filoxera

Mesmo antes da filoxera, o viñedo galego xa sufría os efectos do oídio desde 1845. A filoxera chegou despois: o primeiro foco identificado sitúase en Vilardevós (Ourense) en 1882. Desde alí avanzou cara ao val do Bibei en 1885 e cara ao Miño en 1887, onde os solos areosos freaon a súa expansión; un segundo foco, chegado pola zona costeira desde o Vinho Verde portugués, remontou o Miño ata alcanzar os viñedos de Betanzos en 1907.

A diferenza doutras rexións viñateiras españolas, a praga foi en Galicia menos virulenta: o tipo de solo (areas e esquistos) e o clima húmido ralentizaron a súa propagación. Aínda así, a superficie de viñedo caeu duns 31.000 hectáreas antes da praga a 21.800 hectáreas nos momentos máis duros de comezos do século XX, e non se recuperou de todo ata ben entrado o século: 27.800 hectáreas en 1915 e de novo 31.000 hectáreas en 1926, ano en que a crise se deu por superada. A solución pasou polo enxerto sobre pes americanos resistentes —sobre todo Rupestris de Lot, aínda o máis estendido, e Riparia— e por híbridos produtores directos como o Jacquez, xa presente en 1888.

A creación das Denominacións de Orixe

O recoñecemento oficial das cinco Denominacións de Orixe galegas esténdese ao longo de máis de sesenta anos, e non seguiu o mesmo ritmo en todas as comarcas:

• Ribeiro, recoñecida en 1932, é a máis antiga de Galicia.
• Valdeorras recibiu a súa cualificación inicial en 1945, aínda que o seu regulamento e Consello Regulador definitivos non se aprobaron ata 1957.
• Rías Baixas recoñeceuse como Denominación de Orixe en 1988.
• Monterrei creouse como Denominación de Orixe en 1992; o seu regulamento é de 1994 e o Ministerio ratificouno en 1996.
• Ribeira Sacra, a máis nova das cinco, foi Viño da Terra en 1991 e Denominación de Orixe en 1995.

Sobre algunha destas datas existe certa variación segundo a fonte consultada —por exemplo, entre a data de recoñecemento administrativo inicial e a de ratificación definitiva do regulamento—, algo habitual en denominacións cuxo proceso de aprobación combinou trámites autonómicos e estatais.

A situación actual

Desde a creación das cinco Denominacións de Orixe, o sector viviu unha recuperación apoiada na posta en valor de variedades autóctonas —o caso máis coñecido é o do Albariño, hoxe cultivado en varios continentes tras a súa identificación científica nos anos 80— e nun cambio de percepción que situou os viños galegos, especialmente os brancos, entre os máis recoñecidos de España.