Zona, subzona, uva: que di cada nome

Nunha carta de restaurante galega é normal ler «un albariño» ou «un ribeiro» coma se fosen o mesmo. Non o son. Albariño é unha uva; Ribeiro é un territorio coas súas normas. Entender esa diferenza axuda a escoller mellor.

A denominación é un lugar con regras

Unha denominación de orixe é unha zona delimitada, concello a concello e ás veces parroquia a parroquia, cun prego de condicións. O prego fixa que uvas se poden plantar, canta uva por hectárea, como se elabora e que pode dicir a etiqueta. En Galicia hai cinco: Rías Baixas, Ribeiro, Ribeira Sacra, Valdeorras e Monterrei. Hai ademais cinco indicacións xeográficas protexidas, máis pequenas e con normas máis flexibles.

Unha mesma uva pode estar en varias zonas. O Godello está autorizado nas cinco; a Mencía, tamén. O que cambia é o lugar: un Godello de lousa en Valdeorras e outro do val cálido de Monterrei parécense, pero non son o mesmo viño.

A subzona afina o lugar

Rías Baixas ten cinco subzonas, Ribeira Sacra outras cinco e Monterrei dúas. Ribeiro e Valdeorras non teñen ningunha oficial. Unha subzona na etiqueta obriga a que a uva e a elaboración sexan de alí. Nas Rías Baixas obriga ademais a unha proporción mínima de certas uvas. Por exemplo, un «Rías Baixas Condado do Tea» leva polo menos un 70 % de Albariño e Treixadura.

A uva: un nome non sempre é unha planta

Aquí aparece o problema menos coñecido. As variedades galegas levan séculos cultivándose a ambos os lados do Miño con nomes locais. Cando se comparan os seus perfís xenéticos cos do catálogo internacional de variedades (VIVC), aparecen tres situacións.

A mesma uva con outro nome ao outro lado da fronteira. É o caso máis frecuente:

En Galicia	Nome de referencia no VIVC
Albariño	Alvarinho
Treixadura	Trajadura
Loureira	Loureiro blanco
Godello	Gouveio
Mencía	Mencía (en Portugal, Jaen)
Brancellao	Alvarelhão
Sousón	Vinhão
Merenzao, María Ardoña, Bastardo	Trousseau noir
Ferrón	Manseng noir
Branco lexítimo	Albarín blanco

Así, o Merenzao da Ribeira Sacra é a mesma uva ca o Trousseau do Xura francés, e o Ferrón do Ribeiro, a mesma ca o Manseng noir do suroeste de Francia.

O mesmo nome para uvas distintas. «Torrontés», «Espadeiro» ou «Caíño» aplícanse na práctica a variedades diferentes. O VIVC, por exemplo, rexistra «Caíño tinto» dentro dunha variedade (Amaral) e «Caíño gordo» dentro doutra (Borraçal). Os pregos, pola súa banda, enumeran Caíño tinto, Caíño longo e Caíño bravo como uvas separadas. Por iso, nas fichas desas uvas avisamos de que o nome non abonda para saber que hai na viña.

Un nome que cambia de dono. «Agudelo» é o exemplo máis curioso: o VIVC rexístrao como sinónimo de Godello, pero a ficha oficial da IXP Betanzos identifica o seu Agudelo co Chenin blanc.

Parentescos

A análise xenética tamén aclarou familias. Segundo o VIVC, a Mencía descende de Alfrocheiro e Patorra. O Godello, de Castellana blanca e Savagnin. O Caíño branco, do Caíño bravo e do Albariño. E o Branco lexítimo e o Lado comparten un proxenitor, o Savagnin. Non son curiosidades: explican por que certas uvas se comportan de xeito parecido na viña.

Que facer con todo isto

Le primeiro a zona e, se aparece, a subzona: din onde está a viña. Despois, a uva: indica o estilo probable. Se o nome da uva é dos ambiguos, fíate máis da adega e do que conta do seu viñedo ca da palabra en si. As fichas de variedades recollen, para cada unha, os seus sinónimos comprobados e en que denominacións está autorizada.